STRONE PROWADZI
SIEĆ OBYWATELSKA
WATCHDOG POLSKA

biuro@siecobywatelska.pl
UL. URSYNOWSKA 22/2
02-605 WARSZAWA
DESIGN: RZECZYOBRAZKOWE.PL

Działaj

Zapewne niejednokrotnie zdarzyło Ci się, że byłeś niezadowolony z działań (albo ich braku) lokalnych władz. Denerwował Cię nierówny chodnik, pięć pomników „ku czci”, które Ty chętnie zastąpiłbyś placem zabaw, czy niedziałające uliczne latarnie. Zastanawiałeś się, dlaczego w sąsiednich miejscowościach są domy kultury, a Twoja gmina ma ofertę kulturalną jedynie dla emerytów. Oczywiście solennie sobie obiecywałeś, że w następnych wyborach samorządowych zagłosujesz na kogoś innego. Jednak udział w wyborach to nie jedyny sposób, w jaki możesz zapoczątkować zmiany w Twoim otoczeniu. Nie musisz czekać aż cztery lata, możesz zacząć działać już dziś, zostając strażnikiem! Jak to zrobić?

Najczęstsze pytania

Kontrola społeczna

Czym jest kontrola społeczna?

Kontrola społeczna (czasem nazywana obywatelską) – to wszelkie działania, które mają na celu sprawdzenie, jak funkcjonują instytucje publiczne. Ich rezultatem ma być zwiększenie przejrzystości i przestrzegania reguł dobrego rządzenia.
Tyle sucha definicja, która na pewno nie oddaje do końca istoty tego ważnego zagadnienia. Ważnego, bo dotyczącego każdego z nas. My wszyscy, jako obywatele biorący udział w wyborach, mamy prawo kontrolować wybraną przez nas władzę. Cytując jednego z lokalnych działaczy – „ Nie bójmy się urzędnika, on jest naszym pracownikiem.”
Prawo daje nam wiele narzędzi, dzięki którym możemy patrzeć władzy na ręce (choćby możliwość uczestniczenia i nagrywania posiedzeń rady gminy). Korzystajmy z nich!

Kto może sprawować kontrolę społeczną?

Kontrolę społeczną może sprawować każdy. Czy to będzie pojedyncza osoba, nieformalna grupa, organizacja. Nieważne, czy jesteś studentem, emerytką czy biznesmenem. Możesz mieć realny wpływ na zmiany zachodzące wokół Ciebie. Może zaczniesz działać w pojedynkę, a potem dołączy do Ciebie większa grupa – tak było w przypadku Aliny Czyżewskiej z Gorzowa Wielkopolskiego:


Czym różni się kontrola społeczna od kontroli państwowej?

Państwo sprawuje kontrolę nad instytucjami publicznymi poprzez inne instytucje, takie jak chociażby Najwyższa Izba Kontroli lub regionalne izby obrachunkowe. Jednak są one ograniczone przez przysługujące im uprawnienia, a patrząc z perspektywy centralnej nie dostrzegą wielu nieprawidłowości, nie zapobiegną złym decyzjom. My, patrząc lokalnie, widzimy dużo więcej i możemy działać skuteczniej. Przykład? Śledząc plany zagospodarowania przestrzennego działacze stowarzyszenia Zielony Wołomin zapobiegli budowie wysypiska, które miało powstać bez jakichkolwiek konsultacji społecznych:


Jak ma się kontrola społeczna sprawowana przez obywateli do kontroli sprawowanej przez media?

Utarło się powiedzenie, że media to czwarta władza, która kontroluje pozostałe trzy. Dużo w tym prawdy, często dopiero po nagłośnieniu jakiegoś problemu przez gazetę czy telewizję dochodzi do pozytywnej zmiany. W tym sensie media są watchdogami. Jednak ogarniają one tylko wycinek rzeczywistości, nie są w stanie dotrzeć wszędzie. Nie każdy temat jest na tyle atrakcyjny, żeby się nim zająć. I tu pojawia się przestrzeń dla mediów obywatelskich, których jest coraz więcej – gazety lokalne, fora dyskusyjne. Dzięki takim narzędziom kontrola obywatelska jest skuteczniejsza.


Jakimi zasadami warto się kierować w sprawowaniu kontroli społecznej?

Kontrolę społeczną może sprawować każdy. Istnieją jednak zasady – których stosowanie pozwala zwiększyć wiarygodność tych działań, a tym samym pomaga w osiąganiu systemowej zmiany. Te zasady to: „brak konfliktu interesów” – nie monitoruje się podmiotów, które finansują organizację, ponadto „działanie się na rzecz dobra wspólnego” – nie monitoruje się działającej władzy, aby w przyszłości samemu stanąć w wyborach lub odegrać się za przegrane wcześniej wybory. Podobnie – dba się o „obiektywizm” badania – nie szuka się dowodów na to, że jest źle, z pominięciem tego co jest dobre w działaniach władzy w danym obszarze. Zapewnia się też „rzetelność” badania – przed wydaniem i upowszechnieniem obywatelskiego osądu, sprawdza się informacje w kilku źródłach. Co do zasady, strażnik powinien działać jawnie i dokumentować swoją działalność.

Dlaczego prowadząc kontrolę społeczną należy przestrzegać zasad etycznych

Działania kontrolne zawsze będą budziły niepokój monitorowanych podmiotów. Podważanie wiarygodności wyników ze względu na brak rzetelności, obiektywności czy kierowanie się prywatnym interesem jest typową reakcją. Jedna z uczestniczek Szkoły Inicjatyw Strażniczych, działając w lokalnym stowarzyszenia, spotkała się z zarzutem, że jej działania zmierzające do kontrolowania poczynań władzy są „niemoralne”, choć ona sama nie miała sobie nic do zarzucenia.
Aby zminimalizować ryzyko takich podejrzeń, należy pamiętać o przestrzeganiu wszystkich wymaganych przy sprawowaniu kontroli procedur. Warto zadbać o to, aby wszystkie wnioski były udokumentowane, obiektywne, a strażnik mógł wykazać niezależność swojego działania na rzecz dobra wspólnego. Często oskarżenia są swego rodzaju reakcją obronną władz, kiedy jednak uda nam się pokazać, że działamy na rzecz wszystkich mieszkańców, wtedy zwykle współpraca zaczyna się układać.


Tak było w przypadku mieszkańców Lubartowa:

Działania strażnicze

Co to są działania strażnicze?

Jeśli zdarzyło Ci się iść na sesję rady gminy, aby śledzić podejmowanie jakiejś ważnej decyzji, to była kontrola społeczna. Jeśli natomiast regularnie bywasz, jako obywatel, na sesjach rady i śledzisz jej poczynania, czy to w pojedynkę, czy w organizacji, jest to działanie strażnicze. Działania strażnicze zakłada stałość i regularność i na pewno przynosi większe efekty, niż sporadyczna kontrola.

Jak mają się do siebie różne pojęcia watchdog i strażnik?

Oba pojęcia oznaczają tę samą osobę, organizację czy grupę. Angielskie pojęcie „watchdog” (pies stróżujący), który pilnuje tego, jak działa władza, funkcjonuje w Polsce wymiennie ze słowem „strażnik”.

Jaki jest cel działań strażniczych?

Celem działań strażniczych jest poprawianie funkcjonowania administracji i podnoszenie poziomu odpowiedzialności i zgodności z prawem działań wszelkich władz. Stwierdzenie nieprawidłowości przez strażnika w obszarze, którym się zajmuje, jest tylko początkiem procesu zmiany na lepsze. Strażnik nie dysponuje narzędziami, które pozwalałyby mu wprowadzać jakieś zmiany w działaniu władz. Ma natomiast narzędzia, które pozwalają mu wywierać nacisk na administrację, aby ta podjęła stosowne kroki.


Jeśli wydaje Ci się, że obywatel nie może mieć realnego wpływu na działania władzy, posłuchaj tych, którzy mają doświadczenie w watchdogowaniu:

Jakie funkcje może sprawować strażnik

Działając jako strażnik w pojedynkę, czy też włączając się w realizację zadań strażniczych jakiejś organizacji, możesz pełnić szereg funkcji. Możesz alarmować o nieprawidłowościach, przypominać instytucjom o ich obowiązkach i dostarczać wiedzy eksperckiej na temat funkcjonowania prawa. Strażnik często przypomina, że pewne akty prawne lub działania powinny być podjęte lub odwrotnie – stara się zahamować podjęcie złej decyzji. Czasem udaje mu się wprowadzić realną zmianę, doprowadzając do wyroku sądowego w jakieś sprawie. Jednak aby nasze działanie osiągnęło pożądany efekt, ważne jest wcześniejsze przygotowanie strategii, która zakłada użycie wielu metod nacisku na decydentów. Łatwiej o to, jeśli działamy w ramach większej organizacji. Często jednak w społecznościach lokalnych strażnicy działają w pojedynkę, pisząc bloga czy prowadząc lokalną gazetę, która patrzy władzy na ręce. W takiej sytuacji najlepszym rozwiązaniem jest próba zogniskowania grupy mieszkańców wokół konkretnego problemu, konkretnej sprawy, która ich dotyczy, może to być choćby drzewo – jak w Krasnymstawie, gdzie mieszkańcy zjednoczyli się wokół jego obrony:

Wszystkim, którzy chcą się bliżej zapoznać z tematyką organizacji strażniczych, polecamy poniższą publikację:
Katarzyna Batko-Tołuć, Krzysztof Izdebski “Organizacje Strażnicze w Polsce – Stan obecny, wyzwania, perspektywy

Z jakich narzędzi korzysta strażnik?

Strażnik monitoruje (bada, przygląda się) jak wygląda sytuacja w obszarze, który go interesuje. Po stwierdzeniu jakie są problemy i od jakich konkretnych decydentów zależy zmiana, podejmuje działania na jej rzecz. Te dzielą się na trzy typy. Prawne – gdy strażnik składa skargi do sądu, do organów kontrolnych, wnioskuje o wprowadzanie nowych rozwiązań na podstawie istniejącego prawa. Polityczne – gdy strażnik odkrywa, że potrzebne jest wprowadzenie nowego prawa lub jego zmiana, aby naprawić sytuację. Wtedy musi zachęcić polityków do działania poprzez rozmowy, spotkania, konferencje, przedstawianie ekspertyz. Społeczne/publiczne – gdy do zmiany potrzebny jest nacisk w postaci demonstracji, marszy, masowego wysyłania listów. Czasem też wyróżnia się działania edukacyjne skierowane do decydentów, czyli np. warsztaty skierowane do urzędników.

Z jakich praw strażnik korzysta?

Artykuł 4 Konstytucji RP mówi, że władza zwierzchnia należy do Narodu i na tej podstawie każdy obywatel ma prawo kontrolować władzę. Podstawą działań strażnika jest też wymóg jawności dla instytucji publicznych i finansów publicznych. Gwarantuje ją artykuł 61 Konstytucji RP, ustawa o dostępie do informacji publicznej i art. 33 ust. 1 ustawy o finansach publicznych. Dzięki tym prawom strażnik może dowiadywać się, jak wygląda badana rzeczywistość. Ważnym prawem jest także wolność wypowiedzi zawarta w artykule 54 Konstytucji RP, dzięki której strażnik może przedstawiać wyniki swoich badań opinii publicznej. W procesie wprowadzania zmian przydatna jest możliwość przystępowania do postępowań sądowych przez organizację społeczną (wynika z art. 33 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Innym narzędziem jest składanie skarg i wniosków w sprawie działania instytucji – prawo to wynika z art. 63 Konstytucji oraz art. 221 Kodeksu Postępowania Administracyjnego. Czasem można skorzystać z prawnych możliwości wprowadzania zmian dopiero po zorganizowaniu poparcia innych osób np. poprzez referenda, wysłuchanie publiczne, petycje, inicjatywy ustawodawcze i uchwałodawcze, inicjatywy lokalne.

Metody działania – monitoring

Czym jest monitoring?

Monitoring to sposób badania, jaka jest rzeczywistość, np. jak wygląda przestrzeganie przez konkretne instytucje artykułu 2 ustawy o dostępie do informacji publicznej (który nie pozwala zobowiązanym instytucjom interesować się kto i dlaczego chce pozyskać informację). Monitoring polega na zadaniu konkretnych pytań i szukaniu na nie odpowiedzi w usystematyzowany sposób, z różnych źródeł. Jest oparty na faktach i dokumentach, co oznacza, że wnioski, które są wynikiem monitoringu powinny być obiektywne oraz wiarygodne. To nie jest szukanie haków, czy potwierdzenie jakiejś tezy, a rzetelne zbadanie rzeczywistości. Monitoring nie jest celem działań strażniczych, a jedynie wstępem do działań na rzecz zmiany. Czasem jednak pełni on tylko rolę prewencyjną – fakt, że ktoś się interesuje sprawą, sprzyja praworządności działania instytucji.

Jakich metod używa się w monitoringu?

W monitoringu używa się tych samych metod, co w naukach społecznych: wywiadów, analizy dokumentów urzędowych, obserwacji, badań ankietowych, eksperymentów. Inny jest jednak cel badania – ma ono służyć stwierdzeniu, czy w danym obszarze występują nieprawidłowości, niezgodność z prawem, a w przypadku ich wykrycia podjęciu działań na rzecz zmiany. W badaniu naukowym chodzi o opisanie rzeczywistości. Te różnice mogą mieć wpływ na decyzje w sprawie doboru metod badawczych.
Warto dodać, że aby prowadzić monitoring nie trzeba być socjologiem, który ma w małym palcu wszystkie metody badawcze. Jest wiele organizacji, takich jak nasza, które udostępniają gotowe narzędzia do prowadzenia monitoringu.

Metody działania – rzecznictwo

Czym jest rzecznictwo?

Rzecznictwem (w przypadku działań strażniczych) nazywane jest występowanie w interesie publicznym. Działania rzecznicze poprzedza monitoring interesującego nas problemu. Kiedy już dobrze rozpoznamy dane zagadnienie, stajemy się rzecznikami danej sprawy. Jeśli na przykład zauważyliśmy problem braku stołówki w lokalnej szkole, możemy wysłać w tej sprawie pismo do urzędu, któremu szkoła podlega, zgłosić sprawę do Sanepidu (bo dzieci jedzą na korytarzu ze styropianowych pudełek), zainteresować tematem lokalną prasę. Na im szerszą skalę będą zakrojone nasze działania, tym mają większą szansę powodzenia.

Sygnaliści

Kim są sygnaliści?

Sygnaliści (zwani po angielsku whistleblowers – dmuchający w gwizdek) to – podobnie jak strażnicy – osoby działające w interesie społecznym. Jednak są to osoby z wewnątrz instytucji, które sygnalizują nieprawidłowości zaobserwowane w ich miejscach pracy. Sygnalistą może być na przykład urzędnik, który zgłosi nieprawidłowości w funkcjonowaniu placówki, w której pracuje. Sygnalista działając w dobrej wierze i w trosce o dobro publiczne często naraża się na mobbing, utratę pracy czy marginalizację zawodową. Najbardziej znanym sygnalistą jest Edward Snowden.


Fundacja im. Stefana Batorego przygotowała materiał na temat polskich sygnalistów:

Jak ma się sygnalista do strażnika?

Strażnik to osoba, grupa, organizacja, która obserwuje instytucję z zewnątrz – korzystając z prawa do informacji i innych możliwości prawnych. Sygnalista to osoba z wewnątrz instytucji, która kieruje się regułami i procedurami przyjętymi w instytucji oraz kodeksem pracy.

Strona używa ciasteczek. Polityka prywatności