STRONE PROWADZI
SIEĆ OBYWATELSKA
WATCHDOG POLSKA

biuro@siecobywatelska.pl
UL. URSYNOWSKA 22/2
02-605 WARSZAWA
DESIGN: RZECZYOBRAZKOWE.PL

Projekt Wielka Nieobecna – o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce

08Czy dziewczynkom mówi się, że mają być spokojne i grzeczne, a od chłopców oczekuje się odwagi i przebojowości? Czy nauczyciel lub nauczycielka wie, w jaki sposób zareagować, kiedy uczniowie przezywają się nawzajem „Ty pedale”, a do wietnamskiego chłopca zwracają się „żółtku”? Czy studentkom i studentom kierunków i specjalizacji pedagogicznych przekazuje się wiedzę związaną z dyskryminacją i wykluczeniem, które mogą mieć miejsce w szkolnych murach? Czy w podręcznikach szkolnych prezentuje się faktyczny obraz społeczeństwa, czy tylko zdrowe, pełne rodziny, wyłącznie pochodzenia polskiego? Te i podobne pytania nurtowały nas, kiedy przystępowaliśmy do pierwszego w Polsce równościowego monitoringu systemu edukacji.

school-852498_960_720

Do realizacji zasady niedyskryminacji oraz promowania wartości równości i różnorodności w edukacji zobowiązują Polskę międzynarodowe konwencje i deklaracje. Jako osoby zrzeszone w Towarzystwie Edukacji Antydyskryminacyjnej, postanowiliśmy sprawdzić, jak faktycznie polska szkoła radzi sobie z tym wyzwaniem.

Refleksja wśród nauczycieli i nauczycielek jest niezbędna

W trakcie monitoringu poszukiwaliśmy odpowiedzi na kluczowe pytanie – w jakim stopniu obecny system kształcenia i doskonalenia nauczycieli rozwija ich kompetencje przeciwdziałania dyskryminacji i wspierania uczniów i uczennic z grup narażonych na dyskryminację? Rozpoczęliśmy od tego wątku, wychodząc z założenia, że niezmiernie ważną rolę we wprowadzaniu edukacji antydyskryminacyjnej w szkole odgrywają nauczyciele i nauczycielki. Z kolei instytucjonalny system przygotowania do zawodu (kierunki oraz specjalizacje pedagogiczne) oraz rozwoju zawodowego (ośrodki doskonalenia nauczycieli) powinien dawać nauczycielom i nauczycielkom możliwość zdobycia w tym zakresie wiedzy oraz umiejętności radzenia sobie z sytuacjami dyskryminacji.

Przede wszystkim chcieliśmy zaspokoić naszą badawczą ciekawość, czy polskie prawo określa, że takie umiejętności są osobom pracującym z dziećmi i młodzieżą potrzebne, a w związku z tym – że są one obowiązkowym kryterium kwalifikacyjnym do pracy w zawodzie. W tym celu przeanalizowaliśmy treść rozporządzeń, które wyznaczają standardy kształcenia i doskonalenia nauczycieli i nauczycielek, poszukując tam jakichkolwiek „śladów obecności” edukacji antydyskryminacyjnej. Interesowało nas każde słowo bądź sformułowanie odnoszące się do mechanizmu dyskryminacji, stereotypizacji, wykluczenia, przemocy lub nawiązania do wymogów pracy z uczniami z rozmaitych mniejszości. Jako papierek lakmusowy antydyskryminacyjnego monitoringu służyła nam wcześniej przygotowana lista 73 słów-kluczy, z których wszystkie w jakimś stopniu mogą być związane z edukacją na rzecz równości i różnorodności.
Aby poznać, jak faktycznie wygląda system doskonalenia nauczycieli i nauczycielek w obszarze kompetencji antydyskryminacyjnych, musieliśmy wyjść poza „suche” ramy prawne. Na tym etapie niezastąpionym narzędziem okazał się internet, bo to za jego pomocą przeanalizowaliśmy ofertę kursów pedagogicznych w placówkach doskonalenia nauczycieli (badaniem objęto 18 instytucji ze wszystkich 43 podlegających Ministerstwu Edukacji Narodowej), ofertę Ośrodka Rozwoju Edukacji (ORE) oraz ofertę studiów podyplomowych dla nauczycieli w roku akademickim 2009/2010.

Cały obraz systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli dopełniliśmy wywiadami przeprowadzonymi z ekspertami i ekspertkami w dziedzinie edukacji.
Słowo Murzyn3 razy, słowo homofobia0 razy…

Drugim obszarem badania w projekcie „Wielka nieobecna…” był monitoring podręczników szkolnych z czterech przedmiotów: historii, języka polskiego, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie. Skupiliśmy się na obowiązkowym systemie kształcenia dzieci i młodzieży, stąd analizowane podręczniki przeznaczone są do nauczania w szkołach podstawowych i gimnazjach.

Ten etap projektu był równie pracochłonny, co fascynujący, a mówiąc żartobliwie – gwarantował też nadrobienie wszelkich braków z tych etapów edukacji. Wszystkie 55 podręczników objętych badaniem musieliśmy przeczytać „od deski do deski” i poddać szczegółowemu oglądowi zarówno warstwę tekstową, jak i wizualną (zdjęcia, obrazki). Podobnej analizie poddaliśmy podstawy programowe tych przedmiotów, czyli wymogi zawartości merytorycznej stawiane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej.

Ta część monitoringu miała nam z kolei udzielić odpowiedzi na drugie kluczowe pytanie badawcze: czy i w jaki sposób system kształcenia uczniów i uczennic w Polsce rozwija ich kompetencje związane z edukacją antydyskryminacyjną, w szczególności ich wiedzę na temat powstawania i działania mechanizmów dyskryminacji, wiedzę i umiejętność przeciwdziałania dyskryminacji, wiedzę na temat grup dyskryminowanych i ruchów emancypacyjnych oraz sposobów wzmacniania osób wywodzących się z takich grup.

W badaniu posługiwaliśmy się analizą ilościową i jakościową. W pierwszej kolejności liczyliśmy, czy oraz ile razy pojawiło się w badanym podręczniku słowo-klucz związane z edukacją antydyskryminacyjną (słowo lub pochodne od niego rzeczowniki, przymiotniki, przysłówki, imiesłowy etc.). Jednocześnie spisywaliśmy wszystkie cytaty, które zawierały dane słowo. Dzięki temu narzędziu można było stwierdzić, że, przykładowo, w podręcznikach do wychowania do życia w rodzinie ani razu nie występuje słowo „migrant”, ani żadne słowo pochodne od tego rzeczownika, z kolei wyrażenie „choroba psychiczna” wystąpiło łącznie 4 razy na wszystkie 11 podręczników i zeszytów ćwiczeń.

Badanie ilościowe uzupełnialiśmy analizą jakościową, pozwalającą odnieść się do kontekstu, w jakim przedstawiane są poszczególne grupy dyskryminowane. Dzięki temu mogliśmy udzielić odpowiedzi m.in. na takie pytania, jak: w jakiej roli społecznej występuje obecna w podręczniku postać osoby z danej mniejszości, jakimi cechami się charakteryzuje, czym się zajmuje. I tak, na przykład w podręcznikach wiedzy o społeczeństwie nie można narzekać na brak obecności wizerunków osób wyznających drugą największą religię świata – islam. Słowa muzułmanin i islam oraz słowa od nich pochodne pojawiają się w nich 21 razy, jednak wyłącznie w kontekście terroryzmu, fanatyzmu religijnego, w opisach dotyczących ataku na World Trade Center w 2001 roku, czy wojny w Iraku.

Co dalej…?

Monitoring objął łącznie 55 podręczników i zeszytów ćwiczeń (18 – historia, 11 – wychowanie do życia w rodzinie, 6 – wiedza o społeczeństwie oraz 20 – język polski), 4 podstawy programowe dla niniejszych przedmiotów, oferty 19 placówek doskonalenia nauczycieli, ofertę 1023 kursów studiów podyplomowych oraz 2 rozporządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zostało także przeprowadzonych 6 wywiadów indywidualnych oraz 4 badania fokusowe w czterech miastach Polski. O ogromie wysiłku badawczego może świadczyć chociażby liczba zebranych cytatów zawierających słowa-klucze. Przykładowo, w ramach jednego tylko przedmiotu – wychowanie do życia w rodzinie – zebrano 66 stron cytatów odnoszących się do mechanizmów dyskryminacji oraz do grup narażonych na dyskryminację.

Dzięki tak szeroko zakrojonym badaniom raport z monitoringu będzie źródłem rzetelnej wiedzy o stanie edukacji antydyskryminacyjnej, zarówno w obszarze kształcenia nauczycieli i nauczycielek, jak i w szkolnych klasach.
Wyniki monitoringu dostępne są w raporcie „Wielka nieobecna – o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce”. W publikacji znalazła się także metodologia badawcza, wraz z opisem i instrukcją wykorzystania, opinie ekspertów i ekspertek w dziedzinie edukacji formalnej, głosy przedstawicieli i przedstawicielek grup dyskryminowanych i ich oczekiwania wobec systemu edukacji formalnej w Polsce oraz lista szczegółowych rekomendacji dotyczących wprowadzania edukacji antydyskryminacyjnej, zarówno do systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli, jak i do kształcenia dzieci i młodzieży.

Szczególnie istotne z punktu widzenia zmiany społecznej są dwa elementy projektu „Wielka nieobecna…”. Po pierwsze są to działania rzecznicze, w efekcie których do systemu edukacji powinny zostać wprowadzone zaproponowane rekomendacje. Po drugie — plany na przyszłość: kontynuowanie i rozszerzanie monitoringu edukacji. Liczymy na to, że ze stworzonej przez Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej metodologii monitoringu oraz poszczególnych narzędzi skorzystają także inne organizacje bądź instytucje, chcące przyjrzeć się temu aspektowi działania polskiej szkoły.

Projekt „Wielka nieobecna – o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce” wsparła Fundacja Stefana Batorego, w ramach programu Demokracja w Działaniu.

Kontakt:
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
ul. Kłopotowskiego 9/31, 03-718 Warszawa
tel. 535 559 557
e-mail: biuro@tea.org.pl
koordynatorka projektu – Małgorzata Jonczy-Adamska
* Pierwszy śródtytuł w artykule jest cytatem z przeprowadzonego w ramach projektu wywiadu, drugi odnosi się do wyników badań podręczników wiedzy o społeczeństwie.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Strażnicze kursy online:
  • otwarty kurs internetowy “Na straży”
  • praktyczna edukacja prawna w szkole
  • System Analizy Orzeczeń Sądowych
Poznaj przedmioty inspirowane watchdogami!

Wesprzyj kampanię “Dbamy o lepszą codzienność”.

Monitoruj, kontroluj, działaj!

Sprawdź naszą ofertę edukacyjną.

Baza Inicjatyw Strażniczych

Poznaj polskie projekty, osoby i organizacje watchdogowe.

Strona używa ciasteczek. Polityka prywatności